اسماعیل خاکسار شهمیرزادی، پژوهشگر گردشگری در یادداشتی نوشت: ایران سرزمینی است که به واسطه موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد خود، همچون جهانی کوچک از اقلیمها و زیستبومهای متنوع شناخته میشود. در میان استانهای مختلف کشور، استان سمنان به دلیل گستره وسیع جغرافیایی و تنوع کمنظیر طبیعی، نمونهای بارز از این تنوع به شمار میآید. این استان که از دامنههای جنوبی رشتهکوه البرز تا دشتهای کویری مرکزی ایران امتداد دارد، مجموعهای از چشماندازهای طبیعی، مناطق حفاظتشده و جاذبههای طبیعی را در خود جای داده که آن را به مقصدی مهم برای گردشگری طبیعتمحور تبدیل کرده است.
سمنان به دلیل قرار گرفتن در مسیر گذار اقلیمهای مختلف، از جنگلهای هیرکانی در شمال تا کویرهای وسیع در جنوب، به «ایران کوچک» شهرت یافته است. همین ویژگی سبب شده است که در فاصلهای کوتاه بتوان از مناظر جنگلی مهآلود به دشتهای خشک کویری رسید. این تضاد طبیعی، جذابیت ویژهای برای گردشگران داخلی و خارجی ایجاد کرده و زمینه مناسبی برای توسعه گردشگری مسئولانه فراهم آورده است.
در سالهای اخیر، مفهوم گردشگری مسئولانه بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. این نوع گردشگری بر پایه حفظ محیطزیست، احترام به فرهنگ بومی و مشارکت جوامع محلی در مدیریت منابع طبیعی شکل میگیرد. استان سمنان با برخورداری از مناطق طبیعی ارزشمند و ظرفیتهای اکولوژیکی متنوع، زمینه مناسبی برای اجرای چنین رویکردی در حوزه گردشگری دارد.
یکی از مهمترین زیستگاههای طبیعی استان سمنان، منطقه حفاظتشده پرور است که در بخش شهمیرزاد و در دامنههای جنوبی البرز قرار دارد. این منطقه با مساحتی گسترده، یکی از ارزشمندترین ذخیرهگاههای زیستمحیطی کشور به شمار میرود و به دلیل تنوع بالای گونههای گیاهی و جانوری، اهمیت ویژهای در حفاظت از تنوع زیستی دارد.
پوشش گیاهی منطقه پرور ترکیبی از جنگلهای تنک ارس، درختچهزارهای کوهستانی و مراتع استپی است. درختان ارس که به سرو کوهی نیز شهرت دارند، از شاخصترین گونههای گیاهی این منطقه محسوب میشوند و برخی از آنها قدمتی چند صد ساله دارند. این درختان علاوه بر ارزش زیستمحیطی، نقش مهمی در جلوگیری از فرسایش خاک و حفظ منابع آب دارند.
در کنار ارس، گونههای گیاهی دیگری همچون بادام کوهی، گون، درمنه، آویشن، پونه وحشی و بسیاری از گیاهان دارویی در این منطقه رشد میکنند. وجود این گیاهان، علاوه بر نقش اکولوژیکی، میتواند ظرفیت مناسبی برای توسعه اقتصاد محلی از طریق بهرهبرداری اصولی و پایدار از گیاهان دارویی فراهم کند.
از نظر حیات وحش نیز منطقه پرور یکی از زیستگاههای مهم گونههای ارزشمند جانوری در ایران است. کل و بز کوهی که نماد حیات وحش این منطقه به شمار میروند، در صخرهها و دامنههای مرتفع آن زندگی میکنند. همچنین قوچ و میش وحشی در دشتها و مناطق کوهستانی پرور مشاهده میشوند. در میان گوشتخواران نیز گونههایی همچون پلنگ، گرگ، کفتار، روباه و گراز در این منطقه زیست میکنند.
از مهمترین گونههای جانوری که نام پرور با آن گره خورده است، یوزپلنگ آسیایی است. این گونه نادر که یکی از در معرض خطرترین گربهسانان جهان به شمار میرود، در بخشهایی از زیستگاههای استان سمنان از جمله پرور و توران حضور دارد. حفاظت از زیستگاههای طبیعی این گونه ارزشمند، اهمیت منطقه پرور را دوچندان کرده است.
در نزدیکی مرز استان سمنان و مازندران و در حوالی روستای ارست شهرستان ساری، یکی از شگفتانگیزترین پدیدههای طبیعی ایران قرار دارد؛ چشمههای پلکانی باداب سورت. این چشمهها به دلیل شکل خاص تراسهای پلکانی و رنگهای متنوع آب، از جمله جاذبههای زمینشناسی کمنظیر در جهان محسوب میشوند.
وجود املاح معدنی فراوان بهویژه اکسید آهن در آب این چشمهها باعث ایجاد رنگهایی همچون نارنجی، زرد و قرمز در سطح حوضچهها شده است. در طول هزاران سال، رسوبات معدنی این چشمهها تراسهای پلکانی زیبایی را ایجاد کردهاند که منظرهای منحصر به فرد را در دل کوهستان شکل داده است.
علاوه بر زیبایی بصری، آب برخی از این چشمهها دارای خواص درمانی نیز شناخته میشود و در گذشته برای تسکین دردهای مفصلی، رماتیسم و برخی بیماریهای پوستی مورد استفاده قرار میگرفته است. همین ویژگیها سبب شده است که باداب سورت علاوه بر گردشگری طبیعتمحور، ظرفیت مناسبی برای گردشگری سلامت نیز داشته باشد.
با این حال، این اثر طبیعی بسیار حساس است و در برابر تخریبهای انسانی آسیبپذیر محسوب میشود. بنابراین مدیریت صحیح گردشگری، ایجاد مسیرهای مشخص برای بازدیدکنندگان و افزایش آگاهی عمومی درباره ارزش این پدیده طبیعی از جمله اقداماتی است که میتواند در حفظ این میراث طبیعی نقش مهمی ایفا کند.
در شمال شهرستان شاهرود و در دامنههای رشتهکوه البرز، جنگل ابر قرار دارد؛ جنگلی که به دلیل پدیده خاص «اقیانوس ابر» شهرت یافته است. در بسیاری از روزهای سال، بهویژه در فصل پاییز و زمستان، تودههای ابر از سمت دریای خزر به این منطقه نفوذ کرده و در میان درهها و ارتفاعات آن تجمع مییابند. در چنین شرایطی، جنگل در میان دریایی از ابر فرو میرود و منظرهای رؤیایی و کمنظیر پدید میآورد.
جنگل ابر بخشی از جنگلهای باستانی هیرکانی است که قدمتی میلیونها ساله دارند. این جنگلها که از میراثهای طبیعی ارزشمند جهان محسوب میشوند، زیستگاه گونههای گیاهی و جانوری متنوعی هستند. درختانی همچون ممرز، بلوط، توسکا، افرا و شمشاد در این منطقه رشد میکنند و پوشش گیاهی متراکم و چشمنوازی را شکل دادهاند.
در کنار پوشش گیاهی متنوع، گونههای جانوری مختلفی نیز در این جنگل زندگی میکنند. شوکا، مرال، گراز، روباه و انواع پرندگان از جمله ساکنان این زیستگاه ارزشمند هستند. وجود چشمههای متعدد، مسیرهای جنگلی و چشماندازهای مهآلود، جنگل ابر را به یکی از محبوبترین مقاصد طبیعتگردی در کشور تبدیل کرده است.
با توجه به حساسیت اکوسیستم جنگلهای هیرکانی، توسعه گردشگری در این منطقه باید با دقت و برنامهریزی انجام شود. تعیین مسیرهای مشخص برای گردشگران، مدیریت پسماند، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی و مشارکت جوامع محلی در ارائه خدمات گردشگری از جمله راهکارهایی است که میتواند به حفظ این میراث طبیعی کمک کند.
یکی دیگر از مهمترین مناطق طبیعی استان سمنان، پارک ملی توران در شرق شهرستان شاهرود است. این منطقه که به «آفریقای ایران» نیز شهرت دارد، یکی از بزرگترین زیستگاههای حیات وحش در کشور محسوب میشود و از نظر تنوع زیستی اهمیت بسیار بالایی دارد.
پارک ملی توران زیستگاه گونههای ارزشمندی همچون یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی، جبیر، کاراکال، پلنگ و انواع پرندگان است. وجود این گونههای نادر، توران را به یکی از مهمترین مناطق حفاظتشده ایران تبدیل کرده است.
چشماندازهای طبیعی توران شامل دشتهای وسیع، تپهماهورهای کویری، زیستگاههای نیمهبیابانی و مناطق کوهستانی است که هر یک زیستگاه گونههای خاصی از جانوران و گیاهان محسوب میشوند. این تنوع زیستی در کنار چشماندازهای بکر طبیعی، ظرفیت بالایی برای توسعه گردشگری حیاتوحش و طبیعتگردی ایجاد کرده است.
در سالهای اخیر تلاشهایی برای توسعه گردشگری مسئولانه در منطقه توران صورت گرفته است تا علاقهمندان به طبیعت بتوانند ضمن آشنایی با ارزشهای زیستمحیطی این منطقه، در حفاظت از آن نیز سهیم باشند.
یکی دیگر از مناطق شگفتانگیز در مرز استان سمنان و مازندران، منطقه اوپرت است. این منطقه به دلیل پدیده زمینشناختی خاص خود شهرت یافته است؛ جایی که گویی رشتهکوههای البرز شکافته شده و مرزی طبیعی میان دو اقلیم متفاوت ایجاد کرده است.
در یک سوی این مرز طبیعی، دشتها و مراتع استپی استان سمنان قرار دارند و در سوی دیگر، جنگلهای سرسبز شمال دیده میشوند. این تضاد طبیعی، چشماندازی کمنظیر را ایجاد کرده است که برای طبیعتگردان و عکاسان بسیار جذاب است.
اوپرت علاوه بر ارزش طبیعی، از نظر فرهنگی نیز اهمیت دارد؛ چرا که محل تلاقی فرهنگها و شیوههای زندگی متفاوت در دو سوی البرز است. همین ویژگی میتواند زمینه مناسبی برای توسعه گردشگری فرهنگی و طبیعتگردی فراهم کند.
مجموعه ظرفیتهای طبیعی استان سمنان، از مناطق حفاظتشدهای مانند پرور و توران گرفته تا چشماندازهای کمنظیری مانند جنگل ابر، باداب سورت و اوپرت، نشان میدهد که این استان یکی از مهمترین مقاصد گردشگری طبیعتمحور در ایران است.
با این حال، بهرهبرداری از این ظرفیتها نیازمند رویکردی مسئولانه و مبتنی بر توسعه پایدار است. حفاظت از تنوع زیستی، مدیریت صحیح منابع طبیعی، آموزش گردشگران و مشارکت فعال جوامع محلی از جمله عواملی هستند که میتوانند به تحقق گردشگری پایدار در این منطقه کمک کنند.
در نهایت، اگر برنامهریزی صحیح و مدیریت یکپارچه در حوزه گردشگری و محیطزیست در استان سمنان دنبال شود، این استان میتواند به یکی از نمونههای موفق گردشگری مسئولانه در کشور تبدیل شود؛ الگویی که در آن طبیعت، فرهنگ و اقتصاد محلی در کنار یکدیگر به شکلی متوازن رشد میکنند و میراث طبیعی ارزشمند این سرزمین برای نسلهای آینده نیز حفظ خواهد شد.
انتهای پیام/
نظر شما